Home » Fluoride en cariësafname bij kinderen

Fluoride en cariësafname bij kinderen

NT 14 | 2013
Klinisch

Fluoridetandpasta veel effectiever dan wordt gedacht 

n de tweede helft van de twintigste eeuw nam in ons land de cariës bij de jeugd met zo’n tachtig procent af. Die afname kwam in het laatste decennium van de vorige eeuw tot stilstand. Het gebruik van fluoridetandpasta lijkt de belangrijkste reden voor de afname van cariës. 

Vanaf 1953 werd in het kader van onderzoek in de Betuwse gemeente Tiel fluoride aan het drinkwater toegevoegd. In de met Tiel vergelijkbare ‘controlegemeente’ Culemborg gebeurde dat niet. Mede naar aanleiding van dit experiment was drinkwaterfluoridering in de jaren zestig en begin jaren zeventig van de vorige eeuw in brede lagen van de bevolking onderwerp van gesprek. Bijkomend effect van deze discussie was dat er onder de bevolking tegelijk veel meer aandacht ontstond voor het gebit en de mond. 

Informatiestroom

Daarbij speelde de tandheelkundige professie een belangrijke rol: zij genereerde een stroom informatie over de relatie tussen slechte mondhygiëne, suikerconsumptie en tandbederf. De professie gaf aan hoe door goede mondhygiëne en minder snoepen het gebit kon worden behouden en de mond gezond bleef. Voor de informatievoorziening werden de media benut, en dan met name tijdschriften die veel door huisvrouwen werden gelezen. De cosmetica-industrie speelde daarop in door via reclame te wijzen op het gunstige effect van tandenpoetsen – uiteraard met hun producten. Zo bereikte de boodschap dat tanden en de hele mond aandacht en zorg verdienden, brede lagen van de bevolking.

Uiteindelijk leidde alle aandacht voor een gezonde mond tot een gedragsverandering. Hoewel niet onomstotelijk bewezen, lijkt het besef dat snoepen slecht is voor je gebit mogelijk invloed te hebben gehad op het snoepgedrag van kinderen. Zo werd het in die tijd de norm dat kinderen op hun verjaardag op school geen snoep uitdeelden, maar een voor het gebit gezondere traktatie.  

Fluoridetandpasta

Nadat het waterfluorideringsexperiment Tiel-Culemborg in 1973 was gestopt, is het onderzoek naar de cariësontwikkeling in Tiel en Culemborg tot 1988 voortgezet. Wat opviel was dat tussen 1973 en 1980 de hoeveelheid cariës in Tiel steeg en in Culemborg, dat nooit fluoride in het drinkwater heeft gehad, daalde. Die daling hield gelijke tred met de afname van cariës die in het hele land plaatsvond. In 1988 was het cariësniveau in beide gemeenten bijna op het laagste niveau waarop de waterfluoridering in Tiel na ongeveer twintig jaar (in 1972) uitkwam. Het betreft hier cariës van proximale vlakken van vijftienjarigen, vastgesteld aan de hand van röntgenfoto’s. Na 1988 zijn er geen cariësgegevens meer verzameld van proximale vlakken van vijftienjarigen, omdat ethische commissies röntgenfoto’s bij epidemiologisch cariësonderzoek niet meer toestonden. De cariësafname bij twaalfjarigen was in 1988 nog niet tot stilstand gekomen, zodat mag worden aangenomen – maar zeker is dat niet – dat vijftienjarigen na 1988 uiteindelijk het cariësniveau hebben bereikt dat de waterfluoridering in Tiel na twintig jaar liet zien.

Wat zou daarvan de oorzaak kunnen zijn? Aansluitend aan de aandacht die er in de jaren zestig en begin jaren zeventig was voor een gezondere mond, werd aan het eind van de jaren zeventig en begin jaren tachtig de toen gangbare tandpasta in ons land geleidelijk vervangen door tandpasta met fluoride. Omdat cariogeen voedinggedrag en suikergebruik tussen 1960 en 2010 niet duidelijk zijn veranderd, kan de invoering van het gebruik van fluoridetandpasta bij een betere mondhygiëne worden gezien als de belangrijkste oorzaak van de cariësafname in Nederland.

Een met Nederland vergelijkbare cariësafname bij de jeugd heeft zich ook elders in West-Europa voorgedaan. Ook daar wordt de cariësafname door deskundigen allereerst toegeschreven aan de werking van fluoridetandpasta. Een vergelijkbare maar minder sterke afname van de cariës wordt gezien in Oost-Europese landen. Ter vergelijking, jaarlijks besteden consumenten in West-Europa gemiddeld 8,55 dollar aan tandpasta, in Oost-Europa is dat bedrag 4,03 dollar. Omdat de prijzen van tandpasta in West- en Oost-Europa vergelijkbaar zijn betekent dit dat in West-Europa meer tandpasta wordt gebruikt dan in Oost-Europa. Frequenter tandenpoetsen met fluoridetandpasta zou het verschil in cariësafname tussen West- en Oost-Europa kunnen verklaren.

Overigens gaan niet alle deskundigen mee in de zienswijze dat de cariësafname vooral het gevolg is van het gebruik van fluoridetandpasta. Zij wijzen op de uitkomst van een Cochrane systematisch overzicht van alle klinische onderzoeken die een gemiddelde cariësreductie tengevolge van fluoridetandpastagebruik van slechts 24 procent laat zien. De vraag hoe dat percentage zich tot de gemiddeld tachtig procent reductie in West-Europa verhoudt, kan als volgt worden beantwoord. Bijna alle klinische trials in het Cochrane overzicht hadden een beperkte looptijd van twee tot drie jaar. Bovendien hadden de proefpersonen reeds cariës uit de periode voor de fluoridebescherming. De looptijd en de leeftijd van proefpersonen in onderzoek naar de effectiviteit van fluoridetandpasta, zijn de twee sleutelfactoren waar de mogelijke verklaring moet worden gezocht voor het verschil tussen de 24 procent cariësreductie in het Cochrane-overzicht en de tachtig procent cariësreductie die in West-Europa is opgetreden.

Dat deze twee sleutelfactoren een rol spelen, wordt duidelijk als de resultaten van het waterfluorideringsonderzoek in Tiel en Culemborg in ogenschouw worden genomen. In 1956 hadden vijftienjarigen in Tiel die dus drie jaar via het drinkwater fluoride hadden gekregen nog nauwelijks minder cariës dan hun leeftijdgenoten in Culemborg (elf procent cariësreductie). Pas rondom 1970, toen de vijftienjarigen in Tiel vanaf hun geboorte, dus over de hele periode van vijftien jaar, beschermd waren door fluoride, is een maximaal cariëspreventief effect zichtbaar (meer dan zeventig procent cariësreductie). Het Tiel-Culemborgonderzoek laat duidelijk zien dat een kortdurend onderzoek op een willekeurige leeftijd zoals dat werd gedaan bij de fluoridetandpasta-onderzoeken in het Cochrane-overzicht lang niet het maximale cariëspreventieve effect kan laten zien. Sinds we weten dat de werking van fluoride vooral lokaal is, namelijk op het grensvlak van glazuur en de biofilm (plaque), kan worden gesteld dat dagelijks poetsen een dagelijkse fluoride-applicatie is, die ervoor zorgt dat de werkzame fluorideconcentratie in biofilm en speeksel continue wordt onderhouden. 

Preventie

En hoe zit het dan met de invloed van collectieve voorlichting? Toen de waterfluoridering in Tiel werd gestaakt, in 1973, werd er in deze gemeente door middel van Tandheelkundige gezondheidsvoorlichtings en - opvoedingsprojecten (TGVO) intensief preventie gegeven. In Culemborg gebeurde dat toen niet. Kijkend naar het cariësniveau in Tiel en Culemborg in 1988, dan is er geen verschil zichtbaar (het waargenomen kleine verschil berust op steekproefeffecten). In de jaren zeventig zijn er ook elders in het land TGVO-programma’s over cariëspreventie gegeven. Verondersteld werd dat deze programma’s een rechtstreeks aantoonbaar effect op cariës zouden hebben. Dit werd echter niet door onderzoek bevestigd. Het wonderlijke fenomeen dat hier zichtbaar is, is dat er sprake is van een landelijke afname van cariës in de jaren zeventig en tachtig, maar dat rechtstreekse TGVO-effecten in onderzoek niet evident naar voren komen. Er kan zodoende worden geconcludeerd dat de preventieve voorlichting zoals die indertijd werd gegeven, niet effectief is.

Alles overziend kan worden gesteld dat fluoridetandpasta veel effectiever tegen cariës is dan weleens wordt gedacht. Mits tweemaal dagelijks gebruikt is het even effectief als fluoride in drinkwater. Door verbetering van de mondhygiëne met fluoridetandpasta conform het Basisadvies Cariëspreventie van het Ivoren Kruis valt er nog veel te winnen in de strijd tegen cariës. Door het traditionele periodiek mondonderzoek te vervangen door ‘non-operative caries treatment program’ (NOCTP), die vooral inzet op tandenpoetsen met fluoridetandpasta kan het huidige cariësniveau met ten minste nog eens de helft afnemen. (zie ook NT 11/2013, p.20). 

Wim van Palenstein Helderman, James Huddleston Slater sr en Cor van Loveren

Reageer! (alleen NMT-leden en Nt-abonnees)

NMT-leden: lidnummer NMT; Nt-abonnees: abonneenummer Nt (zie sealfolie Nt).
Postcode van adres waar u het Nt ontvangt (voorbeeld 1234 AB - inclusief spatie en hoofdletters).
Vragen over inloggen? nt@nmt.nl, (030) 607 62 51.